Schade door extreem weer neemt toe
De klimaatverandering met meer extreem weer doet zich de laatste jaren volop voelen. Vooral in dichtbevolkte steden gaan we dat steeds meer aan den lijve ondervinden. Hittestress, droogte in voorjaar en zomer, en enorme ‘moessonregens’ in de winter. De schade kan oplopen tot honderden miljoenen euro’s bij een zeer extreme bui, blijkt uit de ‘wolkbreukschadeschatter’.
Nog nooit was er een natter jaar dan 2023. Nog nooit is er in Nederland in een jaar 1152 millimeter regenval gemeten, een dikke meter over heel Nederland. Vanaf half oktober 2023 tot ver voorbij Kerst regende het onophoudelijk.
Er waren winterstormen, doorweekte bodems, doordrenkte weilanden. Zelfs op de zandgronden melden waterschappen dat de grondwaterstand na meerdere jaren van aanhoudende droogte is aangevuld. Op de Veluwe stroomt het water intussen uit de bossen en kolken de beken in.
In dichtbevolkte steden komt daar nog iets bij. Naast overvloedige regenval moeten die zich steeds meer rekenschap geven van een verhoogde kans op wolkbreuken: plensbuien waarbij tot wel 90 millimeter regen valt in een uur. Ter relativering: de kans op zo’n bui is eens in de 250 jaar.
Maar ook bij minder extreme buien kan stevige schade optreden.
Voor een stad als Amsterdam kan zo’n bui in één klap ruim 900 miljoen euro schade opleveren, zo bleek uit recent onderzoek met behulp van de ‘wolkbreukschadeschatter’ die advies- en ingenieursbureau Tauw uit Deventer ontwikkelde. Het gaat om een directe schade van 700 miljoen euro vanwege ondergelopen woningen, winkels en kantoren en ook infrastructuur als wegen, zo maakte wethouder Melanie van der Horst van mobiliteit, openbare ruimte en water bekend. Daar kan nog ruim 200 miljoen aan indirecte schade bijkomen, bijvoorbeeld door files en het omrijden van trams en bussen–en nood- en hulpdiensten die ziekenhuizen minder goed kunnen bereiken.
‘Amsterdam heeft te maken met heel veel overstroombaar vloeroppervlak’
REKENEXERCITIE
Niet meegenomen in de schatting van de schade zijn kosten als meer verkeersongevallen, uitvallen van de elektriciteit, meer schimmel in woningen en daling van de waarde van de woning.
‘We proberen zo objectief mogelijk de schade te schatten die met de wolkbreuk in verband houdt’, zegt Leon Valkenburg, strategisch adviseur klimaatadaptatie en stadsontwikkeling bij Tauw. ‘Meer verkeersongevallen zijn niet goed te schatten, omzetverlies van winkels wel.’ De rekentool bestaat al bijna tien jaar en leverde al in meer steden resultaten. Elke keer wordt het model verbeterd, aldus Tauw. Maar geen rekenexercitie was zo omvangrijk en gecompliceerd als recent in Amsterdam. ‘We hebben te maken met heel veel gebouwen, heel veel overstroombaar vloeroppervlak, verschillende drempelhoogten en zeer uiteenlopende functies tussen winkels en woningen’, legt Valkenburg uit. En Amsterdam heeft ondanks de grachten en het IJ–een enorme hoeveelheid verhard oppervlak. ‘Vooral de vooroorlogse wijken beschikken over weinig groen, sloten en vijvers die de piekbuien kunnen opvangen.’
ERGER DAN GEDACHT
Recente KNMI-scenario’s tonen dat de klimaatverandering sneller gaat, heviger is en tot grotere schade kan leiden dan we tot nog toe verwachtten.
De wolkbreukschadeschatter laat zien dat gevolgen voor de stad groot zijn, reageert Melanie van der Horst (D66), wethouder verkeer, openbare ruimte en groen van de gemeente Amsterdam. ‘We doen domweg nog niet genoeg.’ Amsterdam heeft een ‘dashboard’ waar de ergste problemen met wateroverlast in de stad staan vermeld. De wateroverlast is in dit dashboard geïntegreerd met hittestress, droogte en overstromingsrisico’s. De meest kwetsbare buurten blijken delen van Amsterdam Noord, Nieuw-West, Oost en Zuidoost. Van der Horst: ‘We werkten tot nog toe aan het rainproof maken van Amsterdam, maar het wordt nu veel meer weerproof maken van de stad.’ Ze beseft dat het een zaak van lange adem is, waarbij gemeente, woningcorporaties en inwoners meer moeten samenwerken. Er is intussen een vast stramien in de aanpak.
‘Werk met werk maken’, zegt ze. ‘Moet de riolering verbeterd, dan kijken we of tegelijk meer groen is te realiseren, meer waterberging mogelijk is, en meer water is op te vangen op daken. Daarbij vraagt elke plek een andere aanpak’, aldus Van der Horst.
‘In het centrum is het minste ruimte, dus moesten we op de Nieuwezijds Voorburgwal, vlak bij de Dam, waterberging onder de tramrails aanbrengen.’
‘Het waterabsorberend vermogen van de bodem moeten we vergroten’
WADI’S
In de Rivierenbuurt, waar tijdens de wateroverlast van augustus 2015 de iconische foto rondging van de man die op een luchtbed door de straat dobberde, is meer ruimte. ‘Daar is de ergste nood intussen geledigd door de aanleg van wadi’s te combineren met het noodzakelijke groot onderhoud.’ Wadi’s zijn lichte verdiepingen in het straatreliëf, meest op opgeheven parkeervakken, waar regenwater in de bodem kan trekken. Planten, heesters en kleine bomen bieden een fleurige aanblik en zorgen in tijden van hittestress voor verkoeling.
Op nog veel meer plekken in de stad moet een ‘rigoureuze vergroening’ komen, beseft de wethouder. De verharding moet worden gebroken. Wij moeten onze straten en pleinen nog meer vergroenen en daarmee de sponswerking en dus het waterabsorberend vermogen van de bodem vergroten.’ Uit de in januari gepubliceerde Monitor Groen blijkt dat de openbare ruimte in Amsterdam groener is dan de particuliere ruimte. ‘Bewoners zouden meer tegels kunnen wippen en hun tuin minder verstenen’, zegt Van der Horst. ‘Man, er is nog zoveel te doen! Corporaties kunnen hun eigendom veel meer vergroenen. En samen met scholen zijn we bezig om de schoolpleinen te vergroenen.’ Dat heeft nog een mooie bijvangst. ‘Schooldirecteuren melden een prettiger speelomgeving en minder ruzies tussen de kinderen.’
RUIMTE VOOR WATER
En dan is er nog het regionale overleg over aanpassingen aan de klimaatverandering. In Houtrakpolder moet ruimte komen om water op te vangen.
Maar dat botst met uitbreiding van de havens. En in de Lutkemeerpolder kan water worden opgevangen. Omwonenden en actiegroepen wensen daar bovendien een voedselbos, maar ruimte voor water en bos botst met de uitbreiding van de stad met nog meer distributiecentra. Van der Horst: ‘Ja, alles botst altijd met alles’. De wethouder wil wel proberen meer ruimte te maken, door bijvoorbeeld parkeerplaatsen op te heffen en meer ruimte voor groen te maken. ‘Ook op nieuwbouwlocaties moeten we ruimte voor water en groen reserveren.’ De wethouder is geschrokken van de hoge waterstand in de Houthavens afgelopen november. Toen vereiste storm Ciarán samen met de overvloedige oktoberregens het afvoeren van veel water richting Noordzee. De westerstorm zorgde mede voor enorme opstuwing van het water.
De zeer hoge waterstand in het Noordzeekanaal/IJ ontstond vervolgens doordat de spuikokers in IJmuiden defect waren, waardoor het water vanuit zee kon terugstromen naar Amsterdam.
Van der Horst: ‘De woningen in de Houthavens zijn gebouwd om hoogwater aan te kunnen. Maar nieuwe klimaatscenario’s laten zien dat het in de toekomst mogelijk nóg extremer kan worden dan we eerder verwachtten. Dat betekent dat we nu en in de toekomst met de waterschappen en Rijkswaterstaat de waterpeil goed in de gaten moeten blijven houden. Dat betekent dat we nu ook nieuwe scenario’s moeten gaan maken voor het bouwen van dit soort wijken.’
GROEN-BLAUWE DAKEN
Adviseur Leon Valkenburg van Tauw denkt dat het vermijden van schade als gevolg van wolkbreuken en extreme regenval zoals afgelopen najaar een goed argument is om hogere investeringen te rechtvaardigen voor klimaatmaatregelen.
‘Behalve de door ons berekende directe schade, kun je daar nog de vermeden gezondheidsschade bij optellen’, zegt hij.
‘De beste voorzieningen om water op te vangen, zijn vaak groen- en waterpartijen.
Die hebben ook een meerwaarde voor het algemeen welbevinden van bewoners. Ze dragen bovendien bij aan vermindering van de hittestress en ze bevorderen de biodiversiteit in de stad.’ Daar komt nog bij, vervolgt de adviseur, dat meer beplanting met hun wortels zorgen voor een verbeterde infiltratie van water in de bodem tijdens langdurige buien. Hetzelfde geldt voor groen-blauwe daken. ‘Ze vertragen de afvoer van water op het riool en dempen de wateroverlast op straat, aldus Valkenburg. ‘Vooral als het dak is aangelegd met een goed grondpakket, inclusief waterbergende laag.’ Als deze optelsom van positieve effecten van investeringen in maatregelen tegen wolkbreuken goed wordt gecommuniceerd, helpt dat ook om scepsis bij bewoners te verminderen. ‘Zij denken nu vaak dat zo’n wolkbreuk toch maar één keer in de honderd jaar voorkomt, dus waarom zou je daar dan zoveel geld voor uittrekken? Je kunt die discussie uit de emotie trekken door te wijzen op alle voordelen’, aldus Leon Valkenburg.
Wethouder Melanie van der Horst is het daarmee eens. ‘Ik ben aan het doorrekenen welke maatregelen bijdragen aan de vermindering van de schade, en wat die kosten. Ik kan me voorstellen dat sommige investeringen bij wijze van spreken renderen door vermeden schade.’
ROTTERDAM
De Rotterdamse wethouder buitenruimte Vincent Karremans (VVD) is net terug uit Kopenhagen, de stad waar in 2011 in twee uur tijd 150 mm regen viel–wat voor 1 miljard euro schade aanrichtte. ‘Wij investeren fors in klimaatadaptatie, maar het kan soms zakelijker. In Kopenhagen zien ze klimaatadaptatie meer als een businesscase’, zegt Karremans. ‘Ze kiezen bij de vervanging van de riolering niet voor grote, dure buizen, maar voor zichtbare bovengrondse voorzieningen om overtollig water af te voeren. Twee vliegen in één klap: geen belasting van het riool en een fraaiere buitenruimte.’ De Denen zijn daarbij ook ‘wilder’ dan de Nederlanders, ziet Karremans. ‘Bij ons moet altijd alles netjes, met zichtlijnen en een betonnen randje rond een perk.
Zij laten dat los en geven groen meer ruimte.’ Rotterdam heeft afgesproken om niet alleen wederzijdse excursies te organiseren, maar ook teams uit te wisselen die een concreet project in de andere stad gaan uitvoeren.
DEN HAAG
Den Haag werkt aan het vergroten van de veerkracht van de stad tegen toenemende weersextremen, zoals piekbuien en hitte en droogte in de zomer, meldt wethouder Robert Barker, buitenruimte, dierenwelzijn en milieu (PvdD). ‘Herinrichting van wijken, pleinen en wegen met meer groen, vasthouden van water en meer schaduwplekken. Vergroeningsstudies helpen daarbij.’ Zo is er een calamiteitenberging van 60.000 kubieke meter regenwater in een park in Leidschenveen-Ypenburg en een ‘urban waterbuffer’ in het Cromvlietpark in Laak.
De gemeente stimuleert bewoners en bedrijven om zelf maatregelen te treffen.
‘Meer groen in Den Haag draagt bij aan een betere gezondheid en vermindert de stress bij bewoners’, weet de wethouder. Groene parkjes, plantsoenen en tuintjes vergroten sociale cohesie en daarmee de levenskwaliteit in de buurten. Barker: ‘Uitbreiden van groen versterkt ook de biodiversiteit en de leefomgeving. Uit onderzoek blijkt dat huizen en kantoren in groene wijken meer waard zijn.’
UTRECHT
In Utrecht meldt wethouder Susanne Schilderman (D66, onder andere openbare ruimte) dat de stad de openbare ruimte anders inricht. ‘Gedurende lange tijd gold het compleet dichttegelen van de straat als toppunt van vooruitgang, maar dat is achterhaald. Volgens ons protocol “waterproof 030” willen wij buien van 80 mm per uur zonder schade opvangen, 30 procent meer schaduw, meer zwemwater en een temperatuur van minder dan vijf graden warmer dan in het buitengebied.’ Ook te Utrecht is de riolering het startpunt. ‘We willen hemelwater en huishoudelijk afvalwater scheiden. Regenwater vangen we voortaan meer op in wadi’s, sloten en grachten. Dat komt ook de beleving voor bewoners ten goede.’ Utrechters kunnen ook rekenen op hulp en subsidie bij de aanschaf van geveltuin, groendak en regenton. Zo rijdt er een ‘tegeltaxi’ rond om stoeptegels af te voeren.